PFAS zijn van nature niet in het milieu voorkomende (antropogene) gefluoreerde koolwaterstoffen. PFAS staat voor Per- of Poly-Fluor Alkyl stoffen3 . PFOS (PerFluorOctaanSulfonzuur) en PFOA (PerFluorOctaanzuur/Acid) zijn de meest gebruikte en bestudeerde PFAS verbindingen. In Nederland staat vanwege de productie c.q. het gebruik ook de stof GenX4 in de belangstelling. De afgelopen 30 jaar lag de nadruk van het bodembeleid op het aanpakken en beheersbaar maken van ‘standaard’ verontreinigingen als zware metalen, minerale olie en oplosmiddelen. Daarbij is veel bereikt, maar aandacht voor bodemverontreiniging blijft relevant. Voortdurend worden nieuwe stoffen ontdekt en geproduceerd waarvan nog niet bekend is of deze een humaan of ecologisch risico kunnen vormen. Een voorbeeld hiervan is PFAS (poly- en perfluor alkyl stoffen). Dit is een stofgroep waar bekende stoffen als PFOS en PFOA toe behoren. Door de unieke eigenschappen van deze stoffen zijn ze vanaf de jaren ’60 grootschalig toegepast. Dat gecombineerd met de zeer slechte afbreekbaarheid van deze verbindingen, heeft er voor gezorgd dat de stoffen wijd verspreid zijn. Niet alleen breken deze stoffen niet af, ze hopen zich ook op in de voedselketen (bioaccumulatief) en zijn vaak toxisch. De Stockholm Conventie (het internationale milieuverdrag van de Verenigde Naties over organische verontreinigende stoffen) en REACH (de Europese verordening voor Registratie, Evaluatie, Autorisatie en restrictie van Chemische stoffen) hebben PFOS en PFOA2 op de lijst van stoffen geplaatst die moeten worden uitgefaseerd. In Europa is PFOS sinds 2010 verboden en wordt het gebruik van PFOA in 2020 verboden.

PFAS
PFAS is meer dan PFOS en PFOA

PFAS is meer dan PFOS en PFOA

 

PFOS, PFOA en GenX zijn de meest toegepaste PFAS in Nederland, maar in toenemende mate worden alternatieve PFAS verbindingen toegepast, zoals PFHxS. Bovendien komen PFAS vaak in mengsels voor, bijvoorbeeld doordat bij de productie ook andere verbindingen gevormd worden. Om een goed beeld van de aanwezigheid van PFAS te krijgen is het daarom belangrijk om bij een analyse een breder PFAS-pakket te betrekken. We zien dat de productie en het gebruik van de langere, volledig gefluoreerde ketens (zoals PFOS en PFOA) in de loop der tijd is afgenomen en dat de toepassing van gedeeltelijk gefluoreerde en kortere ketens toeneemt. Een aantal PFAS verbindingen (de zogenaamde ‘precursors’) worden in het milieu omgezet tot niet-afbreekbare verbindingen als PFOS en PFOA. Omdat de precursors veelal niet gedetecteerd worden met reguliere analysemethoden worden ze vaak over het hoofd gezien. Hierdoor kunnen deze precursors een langdurige ‘bron’ van PFOS of PFOA vormen. Bij het uitvoeren van nader bodemonderzoek of het uitwerken van een saneringsaanpak is alertheid geboden. Indien het vermoeden bestaat dat precursors aanwezig zijn, is het inzetten van specifieke analyses om precursors te meten wenselijk. In het deelrapport ‘Kennisdocument PFAS’5 is dit nader toegelicht. Specifiek onderzoek kan gedaan worden met de volgende analyses: • totaal bepalingen van organisch gebonden fluor (AOF, PIGE of TOF analyses); • TOP-analyse, waarbij vrijwel alle precursors worden afgebroken tot wel analyseerbare PFAS (PFOS, PFOA en analoge verbindingen).

PFAS houdende grond

 

PFAS zijn zeer stabiele verbindingen. Er zijn op dit moment geen of nauwelijks technieken waarmee PFAS verbindingen kunnen worden afgebroken. Veelal moet worden teruggevallen op verwijdering door ontgraven van grond of onttrekken van grondwater. Daar komt bij dat technieken die perspectiefrijk lijken te zijn voor de afbraak van PFOS en PFOA niet automatisch geschikt zijn voor andere PFAS. De grote range aan PFAS vormt daarom een belangrijk aandachtspunt voor de ontwikkeling van saneringsmethoden. Bij afbraakmethoden dient goed gekeken te worden naar de afbraakproducten; er worden veelal niet afbreekbare en/of toxische tussen- of eindproducten gevormd. Ook bij traditionele aanpakken, zoals adsorptie op actief kool worden grote verschillen gezien tussen effectiviteit: kortere keten adsorberen wezenlijk slechter dan lange. In dit hoofdstuk wordt een beeld geschetst van de huidige mogelijkheden en aandachtspunten bij sanering en zuivering.

PFAS houdende grond